Suiker werd volgens historicus Ulbe Bosma in eerste instantie gebruikt om sculpturen van te maken. Pas later werd het de zoetmaker zoals wij die kennen en waarvan we per persoon nu gemiddeld 25 kilo per jaar eten.
In de 11de eeuw imponeerden kaliefen in Egypte hun gasten met sculpturen van duizenden kilo's suiker. De eetbare moskeeën, paleizen en dieren vertegenwoordigden grote hoeveelheden geld, want geraffineerde suiker was duur. De productie was namelijk erg arbeidsintensief.
'Als je anderen de ogen wilde uitsteken, liet je grote hoeveelheden suiker komen om er mooie dingen van te maken', zegt historicus Ulbe Bosma van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). Op 5 oktober houdt hij voor de Volksuniversiteit in Amsterdam de lezing Suiker: van geneesmiddel tot ziekmaker', waarin hij laat zien hoe het luxeproduct in de loop van de 19de eeuw een bulkproduct werd.
'Hier aan het IISG', zegt Bosma 'doen we onderzoek naar de productie van goederen als tabak, olie en diamanten. Hoe heeft die de afgelopen 200 jaar de arbeidsverhoudingen beïnvloed? Ik heb gekeken naar suiker. De geschiedenis daarvan bleek helemaal verweven met de industrialisering en de globalisering. De Industriële Revolutie was tevens een suikerrevolutie.'
Rietsuiker wordt al duizenden jaren verbouwd in India. Daarvandaan kwam het in het Midden-Oosten terecht en bij de kaliefen in Egypte. Venetiaanse handelaren brachten het vervolgens via de Middellandse Zee naar Europa waar koningen vanaf de 14de eeuw de gewoonte overnamen om bij grote feesten te pronken met suikerbeelden. Ziekenhuizen gaven suikerwater aan verzwakte patiënten zodat die wat konden aansterken.
Aangezien suikerriet hier niet goed groeide, was Europa afhankelijk van import. Voor gewone stervelingen was suiker daardoor te duur. Zij gebruikten onder meer honing en druiven om eten een zoete smaak te geven.
In de loop van de 18de eeuw werd de vraag naar suiker ineens veel groter. 'Dat kwam doordat mensen koffie en thee begonnen te drinken', zegt Bosma: 'Pure suiker heeft geen bijsmaakjes en dat is prettig als je het in je koffie doet.'
Europeanen hadden inmiddels in de Caraïben suikerplantages ingericht waar het vele, zware werk werd verricht door slaven. Die plantages leverden flinke hoeveelheden op, maar de echte sprong vooruit in de suikerproductie kwam met de stoommachine, die in de 19de eeuw op steeds grotere schaal werd ingezet. Tussen 1750 en 1800 at de wereldbevolking gemiddeld een kilo suiker per persoon per jaar. In 1910 was dat negen kilo geworden. Daarmee was het maximum overigens nog lang niet bereikt: in 2005 aten we gemiddeld 25 kilo: een halve kilo per week. Westerlingen kregen het grootste deel binnen.
Handel in mensen
In de 19de eeuw periode kwam de slavernij steeds meer ter discussie te staan en land na land verbood de handel in mensen. Dat betekende het einde van de grote Amerikaanse plantages.
Handelaren en planters in India en op Java sprongen in dat gat. Bosma: 'Na een reis om de wereld was de suikerproductie weer terug waar die ooit begonnen was, in Azië.'
Vooral de Javaanse suiker werd een commercieel succes, vanwege het Cultuurstelsel: vanaf 1830 moesten boeren in Nederlands-Indië een deel van hun land en een deel van hun tijd besteden aan gewassen die de Nederlanders opeisten, zoals thee, koffie en suiker.
Daarnaast begonnen Europeanen zelf suiker te verbouwen, in de vorm van bieten. 'Suiker was het eerste tropische product waarvoor Europeanen een goed alternatief vonden', ontekte Bosma. 'En het was bijzonder succesvol. Voor het eindproduct maakt het niet uit of je suiker maakt uit riet, palmen of bieten. Als je het voldoende raffineert, is het allemaal hetzelfde.'
Al die suiker werd aanvankelijk vooral verkocht aan de inwoners van Europese steden, die snel groeiden door de industrialisatie. 'Suiker is altijd vooral in de steden geconsumeerd', zegt Bosma. 'Dat heeft er mee te maken dat je het goed kunt bewaren en vervoeren. Bovendien is de verbouw van suikerbieten en suikerriet efficiënt wat betreft energie-opbrengst. Een hectare suikerbieten levert meer dan drie keer zoveel calorieën op als een hectare tarwe. Dat is handig in een verstedelijkt gebied, waar veel mensen moeten worden gevoed met weinig grond. Als steden groeien, neemt de suikerconsumptie per hoofd toe.'
In 19de-eeuwse steden verdween de suiker onder andere in de magen van uitgeputte fabrieksarbeiders. 'Die kregen af en toe een kop thee met flink wat suiker', stelt Bosma. 'En dan liepen ze weer een paar uur. Qua voeding stelde het verder niets voor, want pure suiker bevat nul mineralen of eiwitten. De suiker werd beschouwd als medicijn, al hadden de arbeiders er voor hun gezondheid niets aan.'
Strategische industrie
Overheden zagen dat suikerbieten een belangrijke bron van energie waren geworden. 'De suikerproductie werd gezien als een strategische industrie', denkt Bosma. 'Het was voor veel staten een absolute noodzaak om er een eigen suikerindustrie op na te houden. Daarom zijn vanaf de 19de eeuw tariefmuren opgericht om die te beschermen.'
Dergelijke dingen gebeuren nog steeds. 'In de jaren tachtig zijn de suikerprijzen enorm gedaald. De EU heeft toen garantieprijzen gegeven aan Europese bietenboeren, zodat de suikerindustrie in stand bleef. Dat was om de boeren te helpen, maar ook om voor suiker niet afhankelijk te worden van het buitenland.'
Zo hard als de fabrieksarbeiders uit de 19de eeuw deden, hoeven de Europeanen tegenwoordig niet meer te werken. Maar we zijn sindsdien alleen maar meer suiker gaan eten, zoals de cijfers duidelijk laten zien. Zo veel zelfs dat het luxeproduct dat ooit werd gebruikt als medicijn een belangrijke bedreiging voor de volksgezondheid is geworden.
ULBE BOSMA: SUIKER: VAN GENEESMIDDEL TOT ZIEKMAKER
Rapenburgerstraat 73, Amsterdam
5 oktober, 19.30-21.30 uur, entree 12 euro.